Pęknięty modernizm Marii Jaremy

Maria Jarema, Akt, 1946, monotypia i tempera na papierze. Własność prywatna, MSN

Od 20 marca możemy oglądać w Muzeum Sztoki Nowoczesnej w Warszawie kolejną, niezwykle interesująca wystawę prac Marii Jaremy pt. Pęknięty modernizm. To nowe spojrzenie na twórczość jednej z najbardziej oryginalnych postaci polskiej sztuki nowoczesnej okresu międzywojennego i powojennego. Kuratorzy Natalia Sielewicz i Éric de Chassey określają jej działalność artystyczną mianem „pękniętego modernizmu”. Ekspozycja – prezentująca prace ze wszystkich okresów twórczości Jaremianki – pokazuje bowiem, jak napięcie, rozdarcie i niestabilność kształtują ludzkie doświadczenie. Umieszcza również praktykę Jaremy w szerszym kontekście europejskim, podkreślając jej złożony dialog z polskimi i międzynarodowymi artystami, których twórczość podziwiała i krytycznie analizowała, nigdy nie rezygnując z własnego głosu.

Maria Jarema, Penetracje I, 1957, tempera, monotypia na papierze przyklejonym na płótnie, Muzeum Sztuki, Łódź

Od początku swojej kariery artystycznej Jarema była częścią zaangażowanej politycznie awangardy. Wchodziła w relację z międzynarodowym modernizmem, czerpiąc zarówno z abstrakcji postkubistycznej, jak i z surrealizmu i ekspresjonizmu. Po wojnie broniła autonomii artystycznej – odrzuciła doktrynę socrealizmu i do 1954 roku pozostawała poza oficjalnym obiegiem. W 1949 roku rozpoczęła eksperymenty z monotypią, techniką, która stała się podstawowym narzędziem jej poszukiwań dotyczących cielesności, podmiotowości i fragmentaryzacji.

– Łączenie przez Jaremę typowej dla surrealizmu koncentracji na cielesności i autoekspresji z dążeniem do czerpanej z abstrakcjonizmu niezależności w sztuce zapewniało jej niezwykłą precyzję w wyrażaniu siebie jako całości, wyobrażonej i postrzeganej – wraz z pozornie niemożliwym, rozbitym, pękniętym obszarem licznych agresji, wewnętrznych i zewnętrznych – mówi Éric de Chassey, kurator wystawy „Pęknięty modernizm.

Jarema była w istocie artystką rozdartą: między logiką reprezentacji a logiką medium, między lewicowym zaangażowaniem a krytyczną oceną komunizmu po 1948 roku, między poszukiwaniem spójnej całości a rozcinaniem i rozszczelnianiem figur i kompozycji.

– Powojenne cykle prac Jaremy najpełniej odsłaniają jej „pęknięty modernizm”. Warstwy monotypii splatają się tu z malarskimi, przejrzystymi formami, geometrycznymi i organicznymi, tworząc drgające struktury przestrzenne, które bardziej sugerują ruch niż przedstawienie – dodaje główna kuratorka MSN-u i współkuratorka wystawy Marii Jaremy Natalia Sielewicz.

Ta perspektywa pozwala interpretować twórczość Jaremy jako próbę stworzenia nowego języka relacji ze światem, opartego na współzależności i wzajemnym oddziaływaniu ciał, sił i życiodajnej materii.

W jej twórczości kryła się praktyka służąca ćwiczeniu zmysłów odbiorcy w świecie pełnym przemocy, gdzie, jak dostrzegła, formy, przedmioty i ludzie funkcjonują w stanie ciągłego zagrożenia wzajemnym unicestwieniem. Doskonale rozumiała, że „bez deformacji, transpozycji, metafory, abstrakcji – nie jesteśmy dzisiaj w stanie objąć i wyrazić narastających konfliktów uczuć i spraw”.

Po raz pierwszy, Pęknięty modernizm obejmuje niemal cały księgozbiór Jaremy, na który składają się publikacje artystyczne, tomiki poezji i literatury, portfolia artystów i czasopisma – materiały zbierane w czasie trzech długich pobytów w Paryżu, Rzymie i Wenecji, wymieniane z przyjaciółmi w Polsce lub podarowane artystce przez brata Józefa. Zbiory te ułatwiają zarysowanie intelektualnej i artystycznej biografii artystki bezkompromisowej, nieustannie głodnej doświadczeń i bodźców intelektualnych, zmarłej przedwcześnie w wieku czterdziestu dziewięciu lat. Wystawa ukazuje tym samym drogę Jaremy do niekwestionowanej niezależności artystycznej, inspirowanej nurtami ponadnarodowymi, a jednak odrzucającej hierarchie estetyczne i oczekiwania polityczne, które kształtowały życie kulturalne w połowie XX wieku.

Maria Jarema urodziła się w 1908 roku w Starym Samborze nad Dniestrem, gdzie ukończyła Gimnazjum Żeńskie im. Marii Konopnickiej. W 1929 roku podjęła studia w pracowni rzeźby Xawerego Dunikowskiego w Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie, które ukończyła w 1935 roku. Wcześnie dołączyła do zaangażowanego politycznie środowiska awangardowego, odrzucającego normy akademickie.

Była współzałożycielką Grupy Krakowskiej, ugrupowania o istotnym znaczeniu dla rodzącego się pokolenia modernistów, do którego należeli: Sasza

Blonder, Berta Grünberg, Adam Franciszek Jaźwiecki, Leopold Lewicki, Adam Marczyński, Stanisław Osostowicz, Bolesław Stawiński, Jonasz Stern, Henryk Wiciński, Aleksander Winnicki, Mojżesz Schwanenfeld. W latach 1934–1939 współpracowała również z prowadzonym przez jej brata Józefa eksperymentalnym teatrem Cricot, w którym zajmowała się scenografią, kostiumami, lalkarstwem i grą sceniczną. W 1937 roku otrzymała stypendium artystyczne ufundowane przez ZPAP w Krakowie na wyjazd do Paryża.

Drugą wojnę światową spędziła w Krakowie, malując gwasze i tempery i pracując w warsztacie lalek artystycznych. W 1943 roku urodziła syna Aleksandra ze związku z pisarzem Kornelem Filipowiczem. Po roku 1945 ostatecznie porzuciła rzeźbę na rzecz malarstwa. W 1949 roku stworzyła pierwsze kompozycje w technice monotypii, z czasem łącząc ją z temperą. W latach 1949–1954 wycofała się z oficjalnego życia artystycznego, odrzucając doktrynę socrealizmu. W 1947 roku ponownie wyjechała na stypendium do Paryża, a następnie do Włoch na zaproszenie brata Józefa, który zamieszkał tam po wojnie. W 1956 roku wraz z Tadeuszem Kantorem zainicjowała działalność nowej sceny teatralnej Cricot 2 w przedwojennym Domu Plastyków w Krakowie. W tym samym roku została nominowana do Międzynarodowej Nagrody Guggenheima. Pod koniec 1957 roku po raz trzeci wyjechała do Paryża na pobyt stypendialny i kuracyjny w związku z diagnozą białaczki. W lecie 1958 roku reprezentowała Polskę na XXIX Międzynarodowym Biennale Sztuki w Wenecji (obok Artura Nachta-Samborskiego i Wacława Taranczewskiego). Zmarła w listopadzie 1958 roku w Krakowie.